Çfarë është realisht “aroma e librave të vjetër” dhe pse na pëlqen kaq shumë?

Ajo aromë e njohur, e pluhurosur dhe disi e ëmbël që ndiejmë sapo hapim një libër të vjetër nuk është thjesht romantizim nga njerëzit që i duan librat. Ka një emër, një shpjegim të mirëfilltë kimik dhe një lidhje të fortë me mënyrën se si truri ruan emocionet dhe kujtimet.

Madje ekziston edhe një fjalë për kënaqësinë që marrim duke nuhatur faqet e vjetra: bibliosmia. Termi u krijua në vitin 2014 nga profesori anglez Oliver Tearle, duke bashkuar fjalët greke për “libër” dhe “aromë”.

Dashuria për këtë aromë është aq e përhapur, sa disa kompani parfumesh shesin produkte me emra si “Old Book” dhe “Paperback”, për këdo që dëshiron të mbajë me vete aromën e një biblioteke.

Por çfarë nuhasim realisht kur hapim një libër të vjetër? Dhe pse kjo aromë na duket kaq e këndshme?

Çfarë arome kanë librat e vjetër?

Përshkrimi ndryshon nga një person te tjetri, por fjalët që përsëriten më shpesh janë: e ngrohtë, dru, pak e ëmbël, e pluhurosur, me nuanca vaniljeje dhe një bazë të lehtë myku.

Neurologu Rab Nawaz Khan shpjegon se aroma e saktë varet nga lloji i letrës, boja, kapaku, kushtet në të cilat është ruajtur libri dhe sa kohë ka që është shtypur. Ndërsa Cheyenne Williams, libërlidhëse, e përshkruan aromën si të ndërtuar në shtresa.

Në fillim ndihet një ëmbëlsi e thatë dhe letre. Më pas shfaqen tonet më të ngrohta të vaniljes dhe bajames, ndërsa në sfond qëndron një aromë e butë pluhuri, myshku dhe dheu.

Pikërisht kjo notë e fundit, tokësore dhe pak e rëndë, është ajo që shumica kërkon kur thotë se dëshiron që diçka të mbajë “aromë të vjetër”. Por është edhe më e vështira për t’u balancuar. Nëse bëhet tepër e fortë, mund të ngjajë me myk ose me një parfum të rëndë. Kur kombinohet me notat e ëmbla, bëhet e butë.

Librat e rinj kanë një aromë krejt tjetër. Kur hap një libër të sapobotuar, nuhat më shumë diçka të ngjashme me bojën e freskët: të pastër, pak kimike dhe ndonjëherë të mprehtë.

Pse na pëlqen kaq shumë aroma e librave të vjetër?

Përgjigjja nuk gjendet vetëm te molekulat që çlirohen nga letra. Një pjesë e madhe lidhet me kujtesën. Aroma e një libri të vjetër mund të na rikthejë menjëherë në bibliotekën e fëmijërisë, në raftet e shtëpisë së gjyshërve, në shkollë apo në netët e qeta të kaluara duke lexuar.

Aromat kanë një lidhje veçanërisht të fortë me zonat e trurit që përpunojnë emocionet dhe kujtimet autobiografike. Ndryshe nga shikimi apo dëgjimi, nuhatja ka një rrugë më të drejtpërdrejtë drejt këtyre pjesëve të trurit.

Kjo është arsyeja pse një aromë mund të shkaktojë një emocion përpara se ta kuptojmë me vetëdije se çfarë po nuhasim. Megjithatë, nuk bëhet fjalë vetëm për nostalgji. Vanilja, bajamja dhe druri janë aroma që truri ynë është i predispozuar t’i shijojë.

Çfarë e krijon aromën e librit të vjetër?

Me kalimin e viteve, celuloza dhe lignina në letër fillojnë të shpërbëhen ngadalë. Gjatë këtij procesi çlirohen përbërje organike të avullueshme, të njohura si VOC.

Pishat, bredhat dhe eukalipti janë ndër pemët më të përdorura për prodhimin e letrës. Lignina është një përbërës natyral i drurit dhe luan një rol të madh në aromën që zhvillon letra me kalimin e kohës.

Me kohë, lignina krijon një aromë të ëmbël, prej nga vijnë edhe nuancat e vaniljes. Kjo është arsyeja pse librat e prodhuar me letër të lirë nga tul druri mund të kenë një aromë më të fortë se librat e shtypur në letër prej fibrash tekstili.

Katër molekula natyrale janë veçanërisht të rëndësishme për aromën e letrës së vjetruar:

1. Vanilina është e njëjta përbërje që i jep aromën kokrrave të vërteta të vaniljes. Falë saj, librat e vjetër mund të mbajnë një aromë që të kujton biskotat ose ëmbëlsirat.

2. Benzaldehidi krijon notën e lehtë të bajames dhe e forcon edhe më shumë përshtypjen e një arome të ëmbël.

3. Furfurali ka një aromë të ngjashme me bukën e thekur.

4. Guaiacoli shton një notë të lehtë tymi dhe erëzash. Është e njëjta përbërje që kontribuon në aromën e tymosur të uiskit, kafesë së pjekur dhe zjarrit.

Kjo shpjegon pse një libër i vjetruar mirë mund të mbajë njëkohësisht aromë vaniljeje, druri dhe oxhaku.

Por letra nuk është elementi i vetëm. Boja, ngjitësi, lëkura dhe pëlhurat e kapakut vjetërohen në mënyra të ndryshme dhe shtojnë aromat e tyre. Gjatë viteve, libri mbledh gjithashtu gjurmë nga ambienti ku është ruajtur, përfshirë pluhurin, lagështinë dhe, në disa raste, mykun.

Si ta dalloni aromën e këndshme të vjetër nga myku?

Shenjat paralajmëruese përfshijnë një aromë të fortë lagështie ose bodrumi, njolla me push apo pluhur, faqe të lagura ose të deformuara, ndryshime ngjyre dhe fletë që ngjiten me njëra-tjetrën.

Duhet t’i kushtoni vëmendje edhe reagimit të trupit. Kollitja, fishkëllima gjatë frymëmarrjes, kruarja e syve ose bllokimi i hundëve gjatë prekjes së librit mund të tregojnë prani të mykut ose irrituesve të tjerë.

Nëse një libër shfaq këto shenja, duhet ta ndani nga pjesa tjetër e librave dhe ta hiqni ose t’ia besoni një restauruesi profesionist. Nuk rekomandohet ta fshini apo pastroni vetë pa mbrojtjen e duhur.

Burimi: Reader’s Digest