The Flamingo Revolution is raising a bigger question for Albania

Photo: Unknown source. Write to us for credits.

Who says "no" to a project in Albania? Theoretically, when a project affects a protected area, a coastline, a forest or a public asset, it should pass through filters: lawyers, biologists, urban planners, engineers, institutions, public consultation, environmental impact assessments, courts. In practice, this often does not happen. 

This is precisely why the protest for protected areas can no longer be reduced to a debate about Law No. 21/2024 or a resort in Zvërnec. After almost a month of protests at home and abroad, the issue seems to have entered another phase: where it is no longer just about what is being built, but how decisions are being made. 

Since the beginning of the debate on changes to the law on protected areas, one of the main issues that Anabel has raised has been transparency, and not only in the sense of publishing documents, but are major decisions about the territory, environment and public assets made after experts, communities, institutions and the public have been heard, or after the political direction has been set and the rest of the process serves only to justify it? 

To understand whether this movement still has a way to go and, above all, what should be left behind, we contacted lawyers and environmental experts who have closely followed the issue from the beginning, before it took on its current dimensions. Although they come from different fields, their answers converge on one point: the battle is not over and the problem is not just a law. 

The matter is not over. 

One of the most widespread misconceptions following the Constitutional Court's decision is the idea that the legal battle is over. For lawyer and legal expert in the field of nature conservation, Elvana Tivari, this is not true. 

"A certain legal battle has ended: the request for the complete repeal of Law No. 21/2024 through constitutional review. In fact, the majority of the Court did not say that the interventions provided for by the law cannot infringe on protected areas."

According to her, the Court reasoned that the law is a framework law and that the concrete consequences will be assessed when specific acts and projects are adopted. But this does not mean that the law has been "certified" as harmless. 

"The Constitutional Court did not repeal the law, but neither did it say that anything done in its name is automatically legal." 

Dr. Irena Dule, one of the lawyers who requested the repeal of the law in the Constitutional Court, is also in the same line. 

"Kjo çështje është ende juridikisht e hapur, por është njëkohësisht një provë institucionale: a do të vazhdojë territori të trajtohet si objekt vendimmarrjeje të centralizuar, apo si një pasuri publike për të cilën qeveria duhet të japë llogari përpara se të vendosë?"

Me fjalë të tjera, problemi nuk është më nëse ekziston apo jo ligji, por çfarë po lejon ky ligj të ndodhë në praktikë. 

Beteja e radhës sapo ka nisur 

Sipas Elvana Tivarit, tani mund të kundërshtohen vendime konkrete: VKM, ndryshime kufijsh të zonave të mbrojtura, plane territoriale, leje zhvillimi, leje ndërtimi, procedura investimesh strategjike dhe Vlerësime të Ndikimit në Mjedis. 

"Këto akte nuk bëhen të paprekshme vetëm sepse ekziston Ligji nr. 21/2024. Ato mund të çohen në gjykatë dhe mund të kërkohet edhe pezullimi i tyre, veçanërisht kur ekziston rreziku i një dëmi të pakthyeshëm."

Por ajo ngre edhe një alarm. 

"Në çështjet mjedisore, vlen më së shumti shprehja drejtësia e vonuar është drejtësi e mohuar. Prandaj kontrolli gjyqësor duhet të shoqërohet me kërkesa për pezullimin e menjëhershëm të akteve dhe punimeve kur ekziston rreziku i një dëmi të tillë."

Edhe Irena Dule ndalet pikërisht këtu. 

"Një gjykatë që anulon një leje pas dhjetë vjetësh, kur ndërtimi ka përfunduar dhe territori është transformuar, nuk kontrollon më pushtetin; ajo vetëm konstaton me vonesë atë që nuk arriti ta ndalonte." 

Në këtë kuptim, thotë ajo, problemi nuk është vetëm ekzistenca e instrumenteve ligjore, por aftësia e tyre për të vepruar në kohë. 

Problemi nuk nisi me Zvërnecin  

Për hidrobiologun dhe drejtorin ekzekutiv të EcoAlbania, Olsi Nika, kufizimi i debatit vetëm te Ligji 21/2024 do të ishte gabim. 

"Kufizimi i kësaj lëvizjeje vetëm te kërkesa për shfuqizimin e ligjit 21/2024 do të ishte një reduktim i padrejtë i asaj që në të vërtetë ka artikuluar protesta." 

Ai kujton se Zvërneci nuk është një rast i izoluar: "Përpara tij kanë qenë protestat në Gjirin e Lalëzit, Rrjoll, Valbonë, Vjosë, Butrint, Lurë, Mirditë, Zall-Gjoçaj, Librazhd dhe shumë raste të tjera ku komunitetet lokale, ekspertët dhe shoqëria civile kanë kundërshtuar vendimmarrje të marra pa transparencë, pa konsultim real dhe shpesh në kundërshtim me interesin publik."

"Zvërneci ishte pika që derdhi gotën." 

Dhe ndoshta citimi më domethënës i tij është ky: "Natyra nuk është thjesht shkaku i protestës; ajo është pasqyra ku shfaqen problemet më të thella të shtetit dhe të demokracisë shqiptare." 

Po ekspertët, kur pyeten? 

Këtu përgjigjet e të tre ekspertëve bashkohen dhe jo rastësisht. 

Sipas Olsi Nikës, në teori institucionet ekzistojnë. 

"Ministritë, agjencitë publike, gjykatat, parlamenti, presidenti, media dhe shoqëria civile duhet të funksionojnë në mënyrë organike." 

Por problemi, sipas tij, është se ato funksionojnë gjithnjë e më pak si mekanizma kontrolli dhe gjithnjë e më shumë si mekanizma që legjitimojnë vendime të marra diku tjetër. 

Edhe Irena Dule ngre të njëjtin shqetësim. 

"Ndryshimi duhet të nisë nga vetë mënyra se si merren vendimet. Ekspertiza, publiku duhet të përfshihet përpara se projekti të jetë përcaktuar politikisht, jo pasi ai paraqitet si fakt i kryer. Po aq e rëndësishme është ndarja reale ndërmjet institucionit që promovon investimin dhe atij që duhet të kontrollojë ndikimin e tij në mjedis. Sot kjo ndarje është zhbërë. Kryeministri merr vendimin politik dhe më pas ministrave u kërkohet ta certifikojnë, ta arsyetojnë ose thjesht ta përsërisin atë publikisht. Është bërë pothuajse normë që ministri përgjegjës të sillet si avokat i kryeministrit apo i investitorit, kur funksioni i tij institucional, për shembull ai i mjedisit duhet të jetë pikërisht mbrojtja e mjedisit dhe përfaqësimi i interesit publik përballë presionit zhvillimor."

Dhe shton: 

"Një autoritet mjedisor që mbron projektin përpara se ta ketë vlerësuar atë nuk ushtron më kontroll, por legjitimon një vendim të marrë diku tjetër." 

Kur protesta nuk mjafton 

Të tre ekspertët bien dakord: Problemi nuk zgjidhet vetëm duke fituar ose humbur një betejë gjyqësore, por vetëm nëse ndryshon mënyra se si merren vendimet. 

Irena Dule thotë se ekspertiza dhe publiku duhet të përfshihen përpara se projekti të jetë vendosur politikisht. 

"Duhet të ndryshojë edhe mënyra se si kuptohet zhvillimi. Jo çdo ndërtim është zhvillim dhe jo çdo investim përfaqëson interes publik. Kur preket një pasuri e pazëvendësueshme, institucionet duhet të provojnë se ndërhyrja është e nevojshme, se nuk ka alternativa më pak të dëmshme dhe se përfitimi publik është real. Nuk mund të privatizohet përfitimi, ndërsa humbja e territorit dhe dëmi mjedisor t’i ngarkohen publikut," shton ajo.

Olsi Nika flet për kalimin nga vendimmarrja e bazuar te politika te vendimmarrja e bazuar te shkenca. 

"Në vendet demokratike, studimet shkencore, analizat e kostove dhe përfitimeve dhe opinionet e ekspertëve shërbejnë për të orientuar politikën. Tek ne ndodh e kundërta: politika përcakton rezultatin dhe më pas kërkohet një ekspertizë që ta justifikojë atë." 

Ndërsa Elvana Tivari propozon rikthimin serioz të instrumenteve të demokracisë së drejtpërdrejtë. 

“Nëse sot flitet për një lloj rithemelimi të sistemit, atëherë duhet të flasim edhe për kthimin e instrumenteve të demokracisë së drejtpërdrejtë. Në këtë kuptim, mendoj se një gjë që do ndryshoja, do ishte përdorimi seriozisht i instrumentit të referendumit. Qytetarët nuk mund të thirren vetëm për të votuar një herë në katër vjet dhe pastaj të protestojnë kur vendimet janë marrë,” thotë ajo. 

"Sigurisht, jo çdo leje apo projekt mund të hidhet në referendum. Por vendimet që prekin në mënyrë të pakthyeshme zona të mbrojtura, pasuri kombëtare, trashëgiminë kulturore, planet dhe strategjitë kombëtare shumevjecare, bregdetin apo territore me vlerë të veçantë nuk duhet të varen vetëm nga vullneti i shumicës politike së momentit," thekson Tivari.

What remains when the crowd leaves? 

The Flamingo Revolution succeeded in opening a deeper debate about how decisions are made in Albania and should leave behind something more important than just a protest: it should set a new standard. From the experts' responses, several demands seem clear: 

First , the legal issue should not be considered closed. Any concrete act affecting protected areas should be controllable, contestable and, when there is a risk of irreversible damage, suspended in time. 

Secondly, transparency should not be the publication of documents after the decision has been made, but the real involvement of experts and the public before the decision. 

Third, the institutions that should control the projects cannot act as their spokespeople. 

Fourth , Albania needs a different decision-making culture, where science, expertise and public interest are not treated as an obstacle to development, but as a condition for sustainable development. 

The true measure of this movement will not be just whether a project is stopped or a law is changed. It will be whether, after the mob disperses, Albania will have more transparent processes, institutions that truly control power, and decision-making where expertise is heard before the damage becomes irreversible.