“Nuk mund të përqendrohem më te leximi i një libri”. Është një fjali që dëgjohet gjithnjë e më shpesh, edhe nga njerëz që dikur e konsideronin veten lexues të rregullt. Në një kohë kur librat po rikthehen në modë përmes BookTok dhe komuniteteve online që promovojnë leximin, duket se vetë aftësia për t’u ulur dhe për të lexuar një libër deri në fund po bëhet gjithnjë e më e vështirë.
Të dhënat nga sondazhe në Shtetet e Bashkuara dhe Mbretërinë e Bashkuar sugjerojnë se njerëzit po lexojnë më pak, ndërsa shpërqendrimet digjitale po marrin gjithnjë e më shumë hapësirë në përditshmëri. Për më tepër, përhapja e inteligjencës artificiale ngre pyetje të reja mbi mënyrën se si po e përdorim trurin tonë për të lexuar, kuptuar dhe përpunuar informacionin.
Sipas Madeleine Finlay, gazetare e “Science Weekly” të “The Guardian”, humbja e zakonit të leximit nuk lidhet vetëm me faktin se po kalojmë më pak kohë me libra. Leximi duket se ushtron disa aftësi të rëndësishme të trurit, ndaj reduktimi i tij mund të ketë pasoja përtej mungesës së përqendrimit.
Një nga aftësitë që lidhet me leximin është kujtesa. Studimet sugjerojnë se leximi mund të ndihmojë si kujtesën afatshkurtër, ashtu edhe atë afatgjatë, ndërsa një angazhim i vazhdueshëm me aktivitete që stimulojnë trurin mund të kontribuojë në ruajtjen e aftësive njohëse me kalimin e moshës.
Kjo lidhet me atë që njihet si rezerva njohëse, pra aftësia e trurit për të përballuar më mirë dëmtimet ose ndryshimet që vijnë me moshën. Çdo informacion i ri që mësojmë, përfshirë fjalët dhe konceptet e reja që hasim gjatë leximit, krijon dhe forcon lidhje të reja në trurin tonë.
Leximi, veçanërisht i tregimeve, lidhet gjithashtu me logjikën dhe të menduarit kritik. Ndjekja e një historie, kuptimi i marrëdhënieve mes personazheve dhe parashikimi i asaj që mund të ndodhë më tej kërkojnë që truri të lidhë informacionin, të dallojë modele dhe të nxjerrë përfundime.
Edhe aftësitë e perceptimit vizual mund të përfitojnë nga leximi. Përpunimi i vazhdueshëm i fjalëve dhe simboleve kërkon punë të koordinuar të trurit, ndërsa disa kërkime kanë gjetur lidhje mes leximit dhe aftësisë për të identifikuar më mirë fytyrat dhe objektet.
Një tjetër përfitim i rëndësishëm është ekspozimi ndaj ideve dhe përvojave që nuk do t’i hasnim domosdoshmërisht në jetën e përditshme. Një libër mund të na çojë në një periudhë historike, në një kulturë tjetër ose në këndvështrimin e një personi krejtësisht të ndryshëm nga ne. Kjo e nxit të menduarit abstrakt, pasi truri duhet të krijojë lidhje mes ideve, të identifikojë modele dhe të zgjidhë probleme.
Në këtë kuptim, leximi nuk është thjesht një mënyrë për të kaluar kohën. Ai është një aktivitet që angazhon disa procese njohëse njëkohësisht. Prandaj, rënia e kohës që i kushtohet leximit ngre pikëpyetje edhe për mënyrën se si po ndryshojnë aftësitë tona për të përqendruar vëmendjen, për të kujtuar informacionin dhe për të menduar në mënyrë kritike.
Kjo bëhet veçanërisht interesante kur shihet në raport me të dhënat mbi performancën e të rinjve në arsim. Rezultatet e PISA 2025 të OECD-së tregojnë vështirësi të konsiderueshme te nxënësit në disa vende, veçanërisht në aftësitë që kërkojnë kuptim, arsyetim dhe zgjidhje problemesh.
Megjithatë, është e rëndësishme të mos nxirret përfundimi se leximi i më pak librave është drejtpërdrejt shkaku i rënies së IQ-së apo i rezultateve më të dobëta në shkollë. Aftësitë njohëse ndikohen nga shumë faktorë, përfshirë arsimin, mjedisin, gjumin, përdorimin e teknologjisë, kushtet sociale dhe mënyrën se si mësojmë.
Ajo që duket më e qartë është se aftësia për t’u përqendruar gjatë dhe për të lexuar pa shpërqendrime është një aftësi që ia vlen të ruhet. Në një botë ku informacioni konsumohet gjithnjë e më shumë në copa të shkurtra, rikthimi te një libër mund të jetë jo vetëm një mënyrë për të lexuar më shumë, por edhe për t’i dhënë trurit kohë të mendojë më thellë.
